Κάντε κράτηση τώρα Στο Παλάτσο Ντουκάλε της Μάντοβα: Αίθουσα προς Αίθουσα
Πέρα από την Camera degli Sposi — το Castello di San Giorgio, η Corte Vecchia και ο Pisanello, τα studioli της Isabella d'Este, οι αίθουσες του Giulio Romano και η Santa Barbara.
Η Camera degli Sposi είναι ο λόγος που έρχονται οι περισσότεροι, αλλά είναι μία μόνο αίθουσα σε ένα παλάτι με περισσότερες από πεντακόσιες. Να τι άλλο αξίζει να αναζητήσετε καθώς περπατάτε στην πόλη-παλάτι των Gonzaga.
Ένα παλάτι που μεγάλωσε επί τέσσερις αιώνες
Το Παλάτσο Ντουκάλε είναι στην πραγματικότητα πολλά παλάτια συγχωνευμένα σε ένα, και μέρος της γοητείας του είναι να παρακολουθείς τις τεχνοτροπίες να αλλάζουν καθώς περπατάς. Ξεκίνησε με τη μεσαιωνική Corte Vecchia — τη Magna Domus και το Palazzo del Capitano — που υψώθηκαν όταν οι Bonacolsi και έπειτα οι Gonzaga κράτησαν για πρώτη φορά τη Μάντοβα. Οι Gonzaga πρόσθεσαν το Castello di San Giorgio με την τάφρο του στα τέλη του δέκατου τέταρτου αιώνα και έπειτα, στην Αναγέννηση, την Corte Nuova και μια σειρά από μεγαλοπρεπή διαμερίσματα, στοές και κήπους, μαζί με τη δική τους παλατιανή εκκλησία. Στο απόγειο της οικογένειας το συγκρότημα απλωνόταν σε περισσότερες από πεντακόσιες αίθουσες γύρω από οκτώ αυλές και επτά κήπους, συνδεδεμένες με διαδρόμους και κρεμαστές διαβάσεις — ένας αυτόνομος κόσμος όπου η δυναστεία μπορούσε να ζει, να λατρεύει, να κυβερνά και να επιδεικνύει τον πλούτο της χωρίς να βγει έξω. Περπατώντας το σήμερα, περνάς από τη γοτθική σκοτεινιά στο αναγεννησιακό φως και στην μανιεριστική αυθάδεια μέσα σε ένα απόγευμα, διαβάζοντας τέσσερις αιώνες φιλοδοξίας σε πέτρα και κονίαμα. Γνωρίζοντας την κατά προσέγγιση σειρά της οικοδόμησης, ολόκληρη η επίσκεψη γίνεται πιο εύκολη στην παρακολούθηση. Επειδή μεγάλωσε αντί να σχεδιαστεί μονομιάς, το παλάτι δεν έχει ένα ενιαίο μεγαλεπήβολο σχέδιο να ακολουθήσεις, και οι πρωτοεπισκέπτες μερικές φορές νιώθουν μια γλυκιά απώλεια προσανατολισμού — κάτι που είναι μέρος του χαρακτήρα του. Το μυστικό είναι να σταματήσεις να προσπαθείς να το χαρτογραφήσεις και να αφήσεις τις αίθουσες που αλλάζουν να αφηγηθούν την ιστορία: η βαριά μεσαιωνική τοιχοποιία υποχωρεί μπροστά στις αέρινες αναγεννησιακές αναλογίες και έπειτα στο σκόπιμο, αντισυμβατικό θέατρο του Μανιερισμού, καθώς ο ένας αιώνας των Gonzaga παραδίδει το κτίριο στον επόμενο. Διάδρομοι, αυλές και κρεμαστές διαβάσεις τα ράβουν όλα μαζί, και κάθε τόσο ένα παράθυρο ανοίγει στις λίμνες για να σου θυμίσει ότι όλος αυτός ο κόσμος χτίστηκε πάνω στο νερό. Ακολούθησε τη σηματοδοτημένη διαδρομή και η έκταση μετατρέπεται σε μια ακολουθία που μπορείς να απολαύσεις αντί να αποκρυπτογραφήσεις.
Το Castello di San Giorgio
Το Castello di San Giorgio με την τάφρο του αποτελεί τον αγκώνα του συγκροτήματος και φυλάσσει τον μεγαλύτερο θησαυρό του. Χτίστηκε μεταξύ 1395 και 1406 από τον στρατιωτικό αρχιτέκτονα Bartolino da Novara για τον Francesco I Gonzaga, ένα τετράγωνο οικοδόμημα με τέσσερις ψηλούς γωνιακούς πύργους που φρουρούσαν την προσέγγιση της πόλης από τις λίμνες. Συλλήφθηκε ως ένα σοβαρό φρούριο και σταδιακά μετατράπηκε σε κατοικία καθώς η εξουσία των Gonzaga γινόταν ασφαλέστερη, με τα αμυντικά δωμάτια να γίνονται διαμερίσματα. Εδώ, σε έναν επάνω γωνιακό θάλαμο, ο Ludovico III ανέθεσε στον Mantegna να ζωγραφίσει την Camera degli Sposi, έτσι ώστε το κάστρο που ξεκίνησε ως δήλωση στρατιωτικής ισχύος κατέληξε σκηνικό μιας δήλωσης πολιτιστικής ισχύος. Καθώς πλησιάζεις πάνω από τη γραμμή της παλιάς γέφυρας, με το νερό ακόμη και στις δύο πλευρές, αποκτάς μια ζωντανή αίσθηση του πώς το φρούριο δέσποζε κάποτε πάνω στο υδάτινο πέρασμα. Μέσα, πέρα από τη διάσημη αίθουσα, τα παχιά τείχη και οι σκάλες του κάστρου είναι μέρος της εμπειρίας — μια υπενθύμιση ότι η αναγεννησιακή λαμπρότητα εδώ επιστρώθηκε πάνω σε γνήσια μεσαιωνική άμυνα. Οι τέσσερις πύργοι του κάστρου και το νερό που το περιβάλλει ήταν κάποτε η σκληρή κόψη της εξουσίας των Gonzaga, και ακόμη και μαλακωμένο σε κατοικία δεν χάνει ποτέ εντελώς αυτή τη μαχητική βαρύτητα. Αυτή η αντίθεση είναι μια από τις ήσυχες απολαύσεις της επίσκεψης: περνάς από χώρους φτιαγμένους να αντέχουν πολιορκία στον δρόμο σου προς μια αίθουσα φτιαγμένη να μαγεύει πρεσβευτές, και οι δύο σκοποί απέχουν μόλις λίγα μέτρα. Οι εργασίες αποκατάστασης με τα χρόνια σταθεροποίησαν τον ιστό και, κατά καιρούς, έκλεισαν τμήματα εκ περιτροπής, οπότε η ακριβής διαδρομή μέσα από το κάστρο μπορεί να ποικίλλει· η σταθερά είναι ότι εδώ περιμένει η αίθουσα του Mantegna, και η προσέγγιση πάνω από τη γραμμή της παλιάς γέφυρας, με το νερό να αστράφτει εκατέρωθεν, είναι ένα πρελούδιο ανάλογα δραματικό.
Η Corte Vecchia και η αρθουριανή τοιχογραφία του Pisanello
Η παλαιότερη πτέρυγα, η Corte Vecchia, κρύβει μια από τις πιο ρομαντικές εκπλήξεις του παλατιού. Σε μια μεγάλη αίθουσα, κρυμμένα για αιώνες κάτω από στρώσεις κονιάματος και ξαναβρεμένα μόλις το 1969, βρίσκονται τα λείψανα ενός κύκλου τοιχογραφιών του Pisanello, του μεγάλου ύστερου γοτθικού ζωγράφου, που απεικονίζουν ιππότες, κονταρομαχίες και μια μάχη εμπνευσμένη από τα αρθουριανά μυθιστορήματα που μάγευαν τις αυλές του δέκατου πέμπτου αιώνα. Αφημένος ημιτελής, σώζεται εν μέρει ως ολοκληρωμένη ζωγραφική και εν μέρει ως φαντασματικό προσχέδιο — οι sinopie σκιαγραφημένες απευθείας στον τοίχο — που σου επιτρέπει να παρακολουθήσεις έναν δάσκαλο εν ώρα σκέψης. Δεν υπάρχει τίποτε άλλο σαν κι αυτό στην Ιταλία: μια ματιά στον ιπποτικό φανταστικό κόσμο που οι Gonzaga έτρεφαν την αυταπάτη ότι κατοικούσαν, με πανοπλίες, άλογα και αυλικό δράμα. Επειδή χάθηκε για τόσο καιρό και βρέθηκε τόσο πρόσφατα, πολλοί επισκέπτες δεν το περιμένουν, γεγονός που κάνει το να το συναντήσεις τυχαία ακόμη πιο αξέχαστο. Δώσε χρόνο στην αίθουσα και άφησε το μάτι σου να ταξιδέψει ανάμεσα στις ζωγραφισμένες σκηνές και στο αποκαλυμμένο σχέδιο από κάτω. Η αίθουσα του Pisanello είναι επίσης ένα μάθημα για το πόσο από το παρελθόν επιβιώνει μόνο από τύχη. Σοβατισμένος και ξεχασμένος για αιώνες, ο κύκλος ήρθε στο φως σχεδόν τυχαία τον εικοστό αιώνα, και αυτό που βλέπουμε τώρα είναι ένα απόσπασμα ενός πολύ μεγαλύτερου σχεδίου που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Αυτή η ατέλεια είναι παράξενα συγκινητική: μπορείς να διαβάσεις τις προθέσεις του καλλιτέχνη στο γυμνό προσχέδιο τόσο καθαρά όσο και στις ζωγραφισμένες πανοπλίες και τα άλογα, σαν το έργο να είχε παγώσει στη μέση μιας φράσης. Για όποιον ενδιαφέρεται για το πώς φτιάχνονταν πραγματικά οι εικόνες — σχεδιάζονταν, σκιαγραφούνταν και έπειτα ζωγραφίζονταν — είναι μία από τις πιο διδακτικές αίθουσες στην Ιταλία, και το θέμα της, η καταδικασμένη ιπποσύνη του αρθουριανού κόσμου, της προσδίδει έναν νοσταλγικό ρομαντισμό που μένει.
Η Isabella d'Este και τα studioli της
Καμία μορφή δεν στοιχειώνει το παλάτι περισσότερο από την Isabella d'Este, που παντρεύτηκε τον Francesco II Gonzaga το 1490 και έγινε η πιο φημισμένη προστάτιδα των τεχνών της Αναγέννησης — περιζήτητη από καλλιτέχνες, φθονημένη από αντίπαλες αυλές και ζωγραφισμένη από τον Titian και τον Leonardo. Μέσα στην Corte Vecchia δημιούργησε τα ιδιωτικά της διαμερίσματα, ανάμεσά τους το Studiolo και την Grotta, μικρές αίθουσες σχεδιασμένες να στεγάσουν τη συλλογή της από πίνακες, αρχαιότητες και πολύτιμα αντικείμενα και να χρησιμεύσουν ως καταφύγιο για μελέτη και συζήτηση. Ανέθεσε αλληγορίες στον Mantegna, στον Perugino, στον Lorenzo Costa και σε άλλους ειδικά για αυτούς τους τοίχους· οι περισσότεροι από εκείνους τους πίνακες κρέμονται τώρα στο Λούβρο και αλλού, αλλά οι περίτεχνα σκαλισμένες και ένθετες αίθουσες παραμένουν οι ίδιες. Ακόμη και γυμνωμένα από τα αριστουργήματά τους, τα studioli είναι βαθιά ατμοσφαιρικά — οικεία, πλούσια διακοσμημένα και αναμφισβήτητα ο χώρος ενός τρομερού πνεύματος. Είναι επίσης μια διόρθωση σε κάθε ιδέα ότι η αναγεννησιακή αυλή αφορούσε μόνο άνδρες: εδώ μια γυναίκα διαμόρφωσε το γούστο σε όλη την Ευρώπη από μια χούφτα κοσμηματοστόλιστες αίθουσες. Οι επιστολές της Isabella, που σώζονται κατά χιλιάδες, τη δείχνουν να διαπραγματεύεται, να καλοπιάνει και περιστασιακά να εκφοβίζει τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες της εποχής για να αποκτήσει ακριβώς τα έργα που ήθελε, και αυτή η δύναμη της προσωπικότητας φαίνεται να κατοικεί ακόμη στις αίθουσες που έφτιαξε. Το γούστο της έκλινε προς το λόγιο και το αλληγορικό, και το studiolo και η grotta σχεδιάστηκαν ως ένα είδος πνευματικής θησαυροθήκης όπου ζωγραφική, γλυπτική, αρχαιότητες και εκλεπτυσμένη χειροτεχνία συγκεντρώνονταν για ιδιωτικό στοχασμό. Το να σταθείς μέσα τους είναι να ρίξεις μια ματιά στον ιδιωτικό κόσμο μιας γυναίκας που αλληλογραφούσε με πάπες και ζωγράφους ως ίση και που έκανε όσο λίγοι για να ορίσει τι σήμαινε καλλιεργημένο γούστο στην αναγεννησιακή Ευρώπη. Οι πίνακες έχουν πάει στο Παρίσι· η φιλοδοξία είναι ακόμη απτή στο ξυλόγλυπτο.
Ο Giulio Romano, οι μεγάλες αίθουσες και η Santa Barbara
Καθώς οι Gonzaga έγιναν δούκες, έχτισαν ανάλογα. Ο Federico II έφερε τον Giulio Romano, τον πιο προικισμένο μαθητή του Raphael, ο οποίος από τη δεκαετία του 1530 διαμόρφωσε την Corte Nuova και άφησε το στίγμα του σε μεγαλειώδεις, θεατρικούς χώρους όπως η Sala di Manto και η Sala dei Cavalli, όπου τα ζωγραφισμένα άλογα μοιάζουν να βγαίνουν από τους τοίχους. Οι επόμενες γενιές πρόσθεσαν τη Sala dello Zodiaco, με την οροφή της διάσπαρτη από αστερισμούς· τη Galleria degli Specchi, μια καθρεφτιστή γκαλερί· τη μακριά Galleria della Mostra· και τη Sala dei Fiumi, με τις παιχνιδιάρικες ζωγραφισμένες σπηλιές και ποτάμια. Ο δούκας Guglielmo έχτισε για την οικογένεια τη δική της παλατιανή βασιλική, τη Santa Barbara, μεταξύ 1562 και 1572, με ένα περίφημο εκκλησιαστικό όργανο και δική της λειτουργία. Μαζί, αυτές οι αίθουσες δείχνουν τους Gonzaga να ασκούν την κυριαρχία τους με όλη τους τη μεγαλοπρέπεια, στη σίγουρη, ανατρεπτική γλώσσα του Μανιερισμού. Μετά την έντονη συγκέντρωση της Camera degli Sposi, το περπάτημα αυτής της σειράς αιθουσών είναι μια διαφορετική απόλαυση — ευρύχωρη, διακοσμητική και ατελείωτα εφευρετική. Ο Giulio Romano είναι η κυρίαρχη ιδιοφυΐα αυτής της ύστερης φάσης, και η Mantova είναι πραγματικά τόσο δική του πόλη όσο και των Gonzaga — κανένα άλλο μέρος δεν δείχνει τόσο ολοκληρωμένα το εύρος του, από την επίσημη μεγαλοπρέπεια του Ducale έως την παιχνιδιάρικη υπερβολή του Palazzo Te στην άλλη άκρη της πόλης. Στις κρατικές αίθουσες η επιρροή του προσδίδει ακόμη και στα πιο επίσημα δωμάτια μια αίσθηση δράματος, αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής που συνωμοτούν να κατακλύσουν τον επισκέπτη. Η Santa Barbara, στο μεταξύ, αποκαλύπτει μια διαφορετική φιλοδοξία των Gonzaga: να διοικούν μια αυλή τόσο ολοκληρωμένη που είχε τη δική της λειτουργία και τη δική της ιερή μουσική, εκτελεσμένη σε ένα από τα ωραιότερα εκκλησιαστικά όργανα της εποχής. Ανάμεσα στις κοσμικές αίθουσες και τη δουκική εκκλησία, αυτό το τμήμα της επίσκεψης είναι ο ήχος μιας δυναστείας στο απόγειο της αυτοπεποίθησής της.
Περιέργειες: το διαμέρισμα των νάνων και η χαμένη συλλογή
Ένα παλάτι τόσο μεγάλο συσσωρεύει παραξενιές. Μία από τις πιο πολυσυζητημένες είναι το Appartamento dei Nani, το «διαμέρισμα των νάνων» — ένα λαβύρινθο μικροσκοπικών δωματίων και μια μικροσκοπική σκάλα που ρομαντικοποιήθηκε επί μακρόν ως κατάλυμα χτισμένο για τους νάνους της αυλής που εμφανίζονται στη νωπογραφία του Mantegna. Στην πραγματικότητα είναι πιθανότατα ένα σμικρυσμένο μοντέλο της Scala Santa, της ιερής σκάλας στη Ρώμη, χτισμένο για ιδιωτική λατρεία· αλλά η μικρότερη, ανθρώπινη ιστορία παραμένει προσκολλημένη σε αυτό, και το στρίμωγμα μέσα από τους μικρούς του χώρους είναι πραγματικά παράξενο και αξέχαστο. Το παλάτι φέρει επίσης τη σκιά μιας μεγάλης απώλειας: οι Gonzaga κάποτε κατείχαν μία από τις ωραιότερες συλλογές τέχνης της Ευρώπης, μεγάλο μέρος της οποίας πουλήθηκε στον βασιλιά Κάρολο Α΄ της Αγγλίας τη δεκαετία του 1620, και ό,τι απέμεινε διασκορπίστηκε όταν αυτοκρατορικά στρατεύματα λεηλάτησαν τη Mantova το 1630. Καθώς περπατάτε τις μεγαλειώδεις αλλά ενίοτε γυμνές αίθουσες, αξίζει να θυμάστε ότι βλέπετε τη θαυμάσια αρχιτεκτονική μιας συλλογής που έχει σε μεγάλο βαθμό πετάξει μακριά — γεγονός που κάνει όσα επιβίωσαν, πάνω απ' όλα την Camera degli Sposi, ακόμη πιο πολύτιμα. Η ιστορία της χαμένης συλλογής αξίζει να σας συνοδεύει μέσα από τις αίθουσες, γιατί αλλάζει τον τρόπο που διαβάζετε το παλάτι. Αυτό που επιβιώνει είναι η υπέροχη αρχιτεκτονική και η σταθερή διακόσμηση — οι νωπογραφίες που δεν μπορούσαν να συσκευαστούν και να πουληθούν — ενώ οι κινητοί θησαυροί που κάποτε γέμιζαν αυτούς τους τοίχους, οι Titian και οι Raphael και οι Correggio, είναι διασκορπισμένοι στα μουσεία του κόσμου. Η πώληση του 1627 στον Κάρολο Α΄ και η λεηλασία του 1630 μαζί γύμνωσαν τους Gonzaga από τη μεταφερτή τους δόξα μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, μια πτώση τόσο απότομη όσο καμία άλλη στην Αναγεννησιακή Ιταλία. Γνωρίζοντας αυτό, η Camera degli Sposi γίνεται διπλά πολύτιμη: είναι ο μεγάλος επιζών, το μοναδικό αριστούργημα που δεν μπόρεσε να απομακρυνθεί επειδή είναι ο ίδιος ο ιστός του δωματίου.
Το Museo Archeologico και οι κήποι
Το εισιτήριό σας ανοίγει επίσης το Museo Archeologico Nazionale που στεγάζεται μέσα στο συγκρότημα, και αξίζει πολύ να το εντάξετε στην επίσκεψή σας. Οι αίθουσές του συγκεντρώνουν ευρήματα από τη Mantova και την επικράτειά της διαμέσου των αιώνων — προϊστορικά, ετρουσκικά, ρωμαϊκά και μεταγενέστερα — συμπεριλαμβανομένου υλικού που ριζώνει την αναγεννησιακή πόλη των Gonzaga σε ένα πολύ βαθύτερο παρελθόν. Αποτελεί μια πιο ήσυχη, πιο δροσερή αντίστιξη στη ζωγραφισμένη λαμπρότητα των κρατικών αιθουσών, και επειδή μοιράζεται το ίδιο εισιτήριο δεν υπάρχει λόγος να το παραλείψετε αν έχετε τον χρόνο. Ανάμεσα στα μουσεία, οι αυλές και οι κρεμαστοί κήποι του παλατιού προσφέρουν σημεία για ξεκούραση: η Cortile della Cavallerizza, οι περιφραγμένοι κήποι και οι λότζιες που κάποτε επέτρεπαν στην αυλή να πάρει τον αέρα της με θέα προς το νερό. Τις ζεστές μέρες αυτοί οι υπαίθριοι χώροι είναι το φυσικό σημείο για ξεκούραση ανάμεσα στις πυκνές αίθουσες. Συνολικά, η αρχαιολογία, οι κήποι και οι κρατικές αίθουσες εξηγούν γιατί δύο με τρεις ώρες περνούν τόσο εύκολα εδώ — το Palazzo Ducale είναι λιγότερο ένα μεμονωμένο αξιοθέατο και περισσότερο ένας μικρός κόσμος για να περιπλανηθείτε. Οι κήποι και οι αυλές ανταμείβουν επίσης μια πιο αργή ματιά από αυτή που τους δίνουν οι περισσότεροι επισκέπτες. Σχεδιασμένοι ως χώροι όπου η αυλή περπατούσε, έπαιρνε τον αέρα της και ανέβαζε ψυχαγωγίες, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του τρόπου με τον οποίο το παλάτι ήταν προορισμένο να βιώνεται — εσωτερική μεγαλοπρέπεια που ανακουφίζεται από πράσινους, σκιερούς υπαίθριους χώρους ανοιχτούς στον ουρανό και, κατά τόπους, στο νερό. Ένα ζεστό απόγευμα είναι το ιδανικό σημείο για να καθίσετε για λίγα λεπτά και να αφήσετε την ίδια την ποσότητα όσων έχετε δει να κατασταλάξει. Ανάμεσα στην οπτική του βαθέος χρόνου της αρχαιολογίας, τη γαλήνη των κήπων και τη συγκεντρωμένη λαμπρότητα των κρατικών αιθουσών, το Ducale προσφέρει όχι μία εμπειρία αλλά πολλές, και γι' αυτό ακριβώς ανταμείβει με δύο ή τρεις γενναιόδωρες ώρες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι άλλο υπάρχει να δει κανείς εκτός από την Camera degli Sposi;
Πάρα πολλά: το Castello di San Giorgio, την Corte Vecchia με τη νωπογραφία του Pisanello εμπνευσμένη από τους Αρθουριανούς θρύλους και τα studioli της Isabella d'Este, τις αίθουσες του Giulio Romano, τη Sala dello Zodiaco, τη βασιλική της Santa Barbara, το περίεργο Appartamento dei Nani και το Museo Archeologico — όλα με ένα εισιτήριο.
Τι είναι η νωπογραφία του Pisanello;
Ένας ημιτελής κύκλος ιπποτών και ενός τουρνουά εμπνευσμένος από τον Αρθουριανό θρύλο, ζωγραφισμένος τη δεκαετία του 1430 και ξανανακαλυφθείς κάτω από σοβά το 1969. Τμήματά του σώζονται ως ολοκληρωμένη ζωγραφική και τμήματα ως αποκαλυμμένο προσχέδιο, κάτι που αποτελεί μέρος της γοητείας του.
Μπορώ ακόμη να δω την τέχνη της Isabella d'Este;
Τα δωμάτια του Studiolo και της Grotta της παραμένουν στην Corte Vecchia, αλλά οι περισσότεροι από τους πίνακες που παρήγγειλε βρίσκονται τώρα σε μουσεία όπως το Louvre. Τα ίδια τα σκαλιστά και ένθετα δωμάτια αξίζουν ακόμη και με το παραπάνω να τα δει κανείς.
Το Museo Archeologico περιλαμβάνεται στο εισιτήριο;
Ναι. Το Museo Archeologico Nazionale εντός του συγκροτήματος καλύπτεται από το ίδιο εισιτήριο, ώστε να μπορείτε να το επισκεφθείτε ως μέρος της διαδρομής σας χωρίς επιπλέον χρέωση.